Das EKG von Kindern verändert sich fortlaufend mit dem Alter: Herzfrequenz, elektrische Herzachse und Wellenmorphologie unterscheiden sich beim Neugeborenen stark von den Referenzwerten Erwachsener und normalisieren sich im Lauf des Wachstums schrittweise. Die Befundung erfolgt ebenso systematisch wie bei Erwachsenen, jedoch gegen die nachstehenden altersspezifischen Referenzwerte.
Befundungsmethode
- Herzfrequenz
- Herzrhythmus
- P-Welle
- PQ-Zeit
- QRS-Komplex
- ST-Strecke
- T-Welle
- U-Welle
- QT-Zeit (QTc-Zeit)
Neonatale Referenzwerte
Davignon et al. Die Bereiche geben die 2.–98. Perzentile an, der Mittelwert steht in Klammern. Die Spalte >16 J. zeigt Erwachsenenwerte als Referenz und stammt nicht von Davignon.
| Alter | <1 Tag | 1–3 Tage | 3–7 Tage | 7–30 Tage | 1–3 Mon. | 3–6 Mon. | 6–12 Mon. | 1–3 J. | 3–5 J. | 5–8 J. | 8–12 J. | 12–16 J. | >16 J. |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Herzfrequenz (Schläge/min) | 93–155 (122) | 91–158 (124) | 90–166 (128) | 106–182 (148) | 120–179 (149) | 105–185 (142) | 107–168 (132) | 90–151 (119) | 73–137 (108) | 65–133 (100) | 63–129 (92) | 66–120 (86) | 50–100 |
| Elektrische Herzachse (Grad) | 58–168 (>135) | 65–171 (>134) | 76–168 (>133) | 65–159 (110) | 31–115 (75) | 7–105 (60) | 7–98 (54) | 8–100 (55) | 7–104 (55) | 10–140 (66) | 9–115 (61) | 11–133 (58) | -15–110 |
| QRS-Dauer (ms) | 21–76 | 22–67 | 21–68 | 22–79 | 23–75 | 22–79 | 23–76 | 27–75 | 30–72 | 32–79 | 32–85 | 34–88 | 50–100 |
| PQ-Zeit (ms) | 79–160 (107) | 81–139 (108) | 75–137 (104) | 73–138 (101) | 73–130 (98) | 74–145 (106) | 73–156 (110) | 82–148 (114) | 85–161 (118) | 90–164 (124) | 87–171 (128) | 92–175 (135) | 120–200 |
| Q in III (mm) | 0,1–5 | 0,1–5 | 0,1–5 | 0,1–5 | 0,1–5 | <6,6 | <6,3 | <5,3 | <4,2 | <3,2 | <2,7 | <3,0 | <3 |
| R in V1 (mm) | 5–27 (14) | 5–27 (15) | 3–25 (13) | 3–22 (11) | 3–19 (10) | 3–20 (10) | 2–20 (9) | 3–18 (9) | 2–18 (8) | 1–13 (7) | 0,5–10 (6) | 0,5–10 (5) | 0,5–14 |
| S in V1 (mm) | 0,5–23 (9) | 0,5–21 (10) | 0,5–17 (7) | 0,5–12 (4) | 0,5–13 (5) | 0,5–17 (6) | 0,5–18 (7) | 1–21 (9) | 2–22 (10) | 3–24 (12) | 3–26 (12) | 3–22 (11) | 0,5–23 |
| R/S-Quotient in V1 | 0,2–9,8 (2,3) | 0,2–6,0 (2,0) | 0,2–9,8 (2,8) | 1,0–7,0 (2,9) | 0,3–7,5 (2,3) | 0,2–6,0 (2,4) | 0,1–3,9 (1,8) | 0,1–4,2 (1,4) | 0–2,8 (0,9) | 0–2,0 (0,8) | 0–1,9 (0,6) | 0–1,8 (0,5) | |
| R in V6 (mm) | 0–12 (5) | 0,1–12 (5) | 0,5–12 (5) | 3–17 (8) | 5–22 (12) | 6–23 (14) | 6–23 (13) | 6–23 (14) | 9–25 (15) | 9–27 (17) | 10–26 (17) | 7–23 (15) | 4–21 |
| S in V6 (mm) | 0,2–10 (4) | 0,2–10 (3) | 0,4–10 (4) | 0,2–10 (3) | 0,3–7 (3) | 0,2–10 (3) | 0,2–8 (2) | 0,1–7 (2) | 0,1–6 (2) | 0,1–4 (1) | 0,0–4 (1) | 0–4 (1) | 0–4 |
| R/S-Quotient in V6 | 0,5–9 (2,5) | 0,5–11 (3) | 0,5–10 (2,5) | 0,5–12 (4) | 0,5–12 (4,5) | 0,5–18 (6,5) | 0,5–22 (8) | 0,5–28 (9,5) | 0,8–30 (11) | 1–30 (12) | 2–33 (14) | 2–39 (15) |
Kinder, Übersicht
Rijnbeek et al. Medianwerte mit 2. und 98. Perzentile.
| 0–1 Mon. | 1–3 Mon. | 3–6 Mon. | 6–12 Mon. | 1–3 J. | 3–5 J. | 5–8 J. | 8–12 J. | 12–16 J. | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Herzfrequenz (Schläge/min) | Jungen | 160 (129, 192) | 152 (126, 187) | 134 (112, 165) | 128 (106, 194) | 119 (97, 155) | 98 (73, 123) | 88 (62, 113) | 78 (55, 101) | 73 (48, 99) |
| Mädchen | 155 (136, 216) | 154 (126, 200) | 139 (122, 191) | 134 (106, 187) | 128 (95, 178) | 101 (78, 124) | 89 (68, 115) | 80 (58, 110) | 76 (54, 107) | |
| P-Achse | Jungen | 56 (13, 99) | 52 (10, 73) | 49 (–5, 70) | 49 (9, 87) | 48 (–12, 78) | 43 (–13, 69) | 41 (–54, 72) | 39 (–17, 76) | 40 (–24, 76) |
| Mädchen | 52 (24, 80) | 48 (20, 77) | 51 (16, 80) | 50 (14, 69) | 47 (1, 90) | 44 (–6, 90) | 42 (–13, 77) | 42 (–15, 82) | 45 (–18, 77) | |
| P-Wellen-Dauer (ms) | Jungen | 78 (64, 85) | 79 (65, 98) | 81 (64, 103) | 80 (66, 96) | 80 (63, 113) | 87 (67, 102) | 92 (73, 108) | 98 (78, 117) | 100 (82, 118) |
| Mädchen | 79 (69, 106) | 78 (62, 105) | 78 (63, 106) | 80 (64, 107) | 83 (62, 104) | 84 (66, 101) | 89 (71, 107) | 94 (75, 114) | 98 (78, 122) | |
| PQ-Zeit (ms) | Jungen | 99 (77, 120) | 98 (85, 120) | 106 (87, 134) | 114 (82, 141) | 118 (86, 151) | 121 (98, 152) | 129 (99, 160) | 134 (105, 174) | 139 (107, 178) |
| Mädchen | 101 (91, 121) | 99 (78, 133) | 106 (84, 127) | 109 (88, 133) | 113 (78, 147) | 123 (99, 153) | 124 (92, 156) | 129 (103, 163) | 135 (106, 176) | |
| Elektrische Herzachse (QRS-Achse, Grad) | Jungen | 97 (75, 140) | 87 (37, 138) | 66 (–6, 107) | 68 (14, 122) | 64 (–4, 118) | 70 (7, 112) | 70 (–10, 112) | 70 (–21, 114) | 65 (–9, 112) |
| Mädchen | 110 (63, 155) | 80 (39, 121) | 70 (17, 108) | 67 (1, 102) | 69 (2, 121) | 69 (3, 106) | 74 (27, 117) | 66 (5, 117) | 66 (5, 101) | |
| QRS-Dauer (ms) | Jungen | 67 (50, 85) | 64 (52, 77) | 66 (54, 85) | 69 (52, 86) | 71 (54, 88) | 75 (58, 92) | 80 (63, 98) | 85 (67, 103) | 91 (78, 111) |
| Mädchen | 67 (54, 79) | 63 (48, 77) | 64 (50, 78) | 64 (52, 80) | 68 (54, 85) | 71 (58, 88) | 77 (59, 95) | 82 (66, 99) | 87 (72, 106) | |
| QTc-Intervall (ms, nach der Bazett-Formel) | Jungen | 413 (378, 448) | 419 (396, 458) | 422 (391, 453) | 411 (379, 449) | 412 (383, 455) | 412 (377, 448) | 411 (371, 443) | 411 (373, 440) | 407 (362, 449) |
| Mädchen | 420 (379, 462) | 424 (381, 454) | 418 (386, 448) | 414 (381, 446) | 417 (381, 447) | 415 (388, 442) | 409 (375, 449) | 410 (365, 447) | 414 (370, 457) |
Kinder, P-Welle
Rijnbeek et al. Medianwert mit der 98. Perzentile (obere Normgrenze) in Klammern, angegeben in Millivolt (mV). Für Millimeter bei Standardeichung mit 10 multiplizieren.
| Ableitung | 0–1 Mon. | 1–3 Mon. | 3–6 Mon. | 6–12 Mon. | 1–3 J. | 3–5 J. | 5–8 J. | 8–12 J. | 12–16 J. | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| II | Jungen | 0,15 (0,23) | 0,16 (0,25) | 0,15 (0,22) | 0,16 (0,26) | 0,15 (0,25) | 0,13 (0,23) | 0,12 (0,22) | 0,12 (0,22) | 0,13 (0,24) |
| Mädchen | 0,16 (0,25) | 0,16 (0,23) | 0,16 (0,23) | 0,16 (0,24) | 0,16 (0,25) | 0,13 (0,23) | 0,12 (0,24) | 0,14 (0,24) | 0,15 (0,26) | |
| V1 | Jungen | 0,12 (0,22) | 0,10 (0,19) | 0,09 (0,17) | 0,10 (0,17) | 0,13 (0,20) | 0,12 (0,19) | 0,12 (0,20) | 0,11 (0,19) | 0,11 (0,18) |
| Mädchen | 0,10 (0,19) | 0,10 (0,16) | 0,10 (0,16) | 0,11 (0,21) | 0,12 (0,20) | 0,12 (0,20) | 0,11 (0,18) | 0,11 (0,19) | 0,10 (0,17) |
Kinder, Q-Welle
Rijnbeek et al. Medianwert mit der 98. Perzentile (obere Normgrenze) in Klammern, angegeben in Millivolt (mV).
| Ableitung | 0–1 Mon. | 1–3 Mon. | 3–6 Mon. | 6–12 Mon. | 1–3 J. | 3–5 J. | 5–8 J. | 8–12 J. | 12–16 J. | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| II | Jungen | 0,14 (0,23) | 0,18 (0,32) | 0,14 (0,34) | 0,18 (0,48) | 0,15 (0,44) | 0,11 (0,26) | 0,10 (0,28) | 0,09 (0,24) | 0,08 (0,21) |
| Mädchen | 0,09 (0,26) | 0,14 (0,32) | 0,15 (0,43) | 0,16 (0,44) | 0,16 (0,48) | 0,13 (0,27) | 0,08 (0,26) | 0,08 (0,21) | 0,09 (0,20) | |
| III | Jungen | 0,15 (0,26) | 0,29 (0,50) | 0,31 (0,71) | 0,35 (0,79) | 0,30 (0,74) | 0,19 (0,46) | 0,15 (0,36) | 0,10 (0,28) | 0,10 (0,29) |
| Mädchen | 0,18 (0,35) | 0,24 (0,50) | 0,28 (0,65) | 0,34 (0,79) | 0,31 (0,73) | 0,18 (0,40) | 0,16 (0,38) | 0,10 (0,27) | 0,10 (0,21) | |
| aVF | Jungen | 0,13 (0,23) | 0,20 (0,35) | 0,20 (0,40) | 0,22 (0,58) | 0,20 (0,54) | 0,14 (0,34) | 0,12 (0,25) | 0,09 (0,25) | 0,08 (0,23) |
| Mädchen | 0,10 (0,27) | 0,17 (0,35) | 0,20 (0,44) | 0,23 (0,52) | 0,20 (0,54) | 0,12 (0,31) | 0,11 (0,31) | 0,08 (0,21) | 0,09 (0,18) | |
| V6 | Jungen | 0,11 (0,22) | 0,16 (0,31) | 0,17 (0,35) | 0,20 (0,60) | 0,20 (0,56) | 0,15 (0,42) | 0,12 (0,39) | 0,12 (0,43) | 0,11 (0,43) |
| Mädchen | 0,09 (0,17) | 0,15 (0,37) | 0,15 (0,40) | 0,18 (0,39) | 0,17 (0,49) | 0,15 (0,42) | 0,10 (0,41) | 0,11 (0,34) | 0,09 (0,23) |
Kinder, R-Welle
Rijnbeek et al. Medianwert mit der 98. Perzentile (obere Normgrenze) in Klammern, angegeben in Millivolt (mV).
| Ableitung | 0–1 Mon. | 1–3 Mon. | 3–6 Mon. | 6–12 Mon. | 1–3 J. | 3–5 J. | 5–8 J. | 8–12 J. | 12–16 J. | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| I | Jungen | 0,25 (0,45) | 0,56 (1,12) | 0,80 (1,52) | 0,82 (1,52) | 0,77 (1,37) | 0,63 (1,09) | 0,62 (1,16) | 0,59 (1,04) | 0,58 (1,09) |
| Mädchen | 0,31 (0,62) | 0,55 (1,09) | 0,74 (1,26) | 0,75 (1,38) | 0,68 (1,52) | 0,65 (1,20) | 0,49 (1,00) | 0,54 (1,21) | 0,48 (1,02) | |
| II | Jungen | 0,64 (1,28) | 1,08 (1,76) | 1,27 (1,97) | 1,27 (2,09) | 1,27 (2,47) | 1,36 (2,20) | 1,24 (2,42) | 1,39 (2,23) | 1,31 (2,08) |
| Mädchen | 0,70 (1,21) | 1,15 (2,04) | 1,33 (2,24) | 1,35 (2,21) | 1,27 (2,34) | 1,38 (2,24) | 1,33 (2,27) | 1,32 (2,29) | 1,32 (2,03) | |
| III | Jungen | 0,79 (1,44) | 0,76 (1,60) | 0,72 (1,50) | 0,82 (1,65) | 0,80 (1,96) | 0,94 (1,82) | 0,80 (1,92) | 0,89 (1,86) | 0,85 (1,74) |
| Mädchen | 0,85 (1,50) | 0,91 (1,82) | 0,95 (1,85) | 0,90 (1,95) | 0,96 (2,00) | 0,94 (1,96) | 1,03 (2,09) | 0,92 (1,88) | 0,88 (1,66) | |
| aVL | Jungen | 0,16 (0,32) | 0,35 (0,66) | 0,40 (1,09) | 0,44 (1,04) | 0,38 (0,86) | 0,26 (0,58) | 0,22 (0,70) | 0,17 (0,52) | 0,19 (0,69) |
| Mädchen | 0,18 (0,45) | 0,25 (0,69) | 0,37 (0,78) | 0,40 (0,92) | 0,38 (1,02) | 0,24 (0,70) | 0,18 (0,55) | 0,17 (0,69) | 0,16 (0,53) | |
| aVF | Jungen | 0,59 (1,36) | 0,88 (1,58) | 0,93 (1,70) | 0,96 (1,81) | 1,00 (2,20) | 1,13 (1,97) | 1,00 (2,19) | 1,16 (2,00) | 1,06 (1,88) |
| Mädchen | 0,72 (1,26) | 0,98 (1,91) | 1,07 (1,82) | 1,11 (2,04) | 1,10 (2,08) | 1,14 (2,06) | 1,20 (2,17) | 1,09 (2,06) | 1,10 (1,84) | |
| V3R | Jungen | 0,62 (1,04) | 0,58 (1,24) | 0,57 (1,20) | 0,48 (1,24) | 0,49 (1,06) | 0,41 (0,81) | 0,23 (0,63) | 0,22 (0,51) | 0,19 (0,54) |
| Mädchen | 0,68 (1,26) | 0,55 (0,93) | 0,49 (1,11) | 0,42 (0,98) | 0,43 (0,92) | 0,34 (0,64) | 0,21 (0,57) | 0,19 (0,47) | 0,17 (0,49) | |
| V1 | Jungen | 1,10 (2,05) | 1,23 (2,07) | 1,32 (2,20) | 1,12 (2,14) | 1,08 (2,11) | 0,95 (1,78) | 0,63 (1,48) | 0,54 (1,14) | 0,48 (1,18) |
| Mädchen | 1,35 (2,22) | 1,17 (1,99) | 1,14 (2,04) | 1,01 (1,92) | 1,01 (1,91) | 0,77 (1,38) | 0,55 (1,24) | 0,49 (1,14) | 0,35 (1,10) | |
| V2 | Jungen | 1,83 (2,67) | 1,82 (2,63) | 2,08 (2,54) | 1,94 (2,51) | 1,82 (2,41) | 1,58 (2,26) | 1,21 (2,22) | 1,02 (1,90) | 0,94 (1,87) |
| Mädchen | 1,83 (2,17) | 1,81 (2,45) | 1,88 (2,60) | 1,82 (2,36) | 1,75 (2,38) | 1,41 (2,25) | 1,06 (1,91) | 0,90 (1,86) | 0,69 (1,57) | |
| V4 | Jungen | 1,80 (2,62) | 2,30 (3,05) | 2,32 (3,23) | 2,27 (3,32) | 2,37 (3,38) | 2,42 (3,30) | 2,11 (3,11) | 1,86 (3,16) | 1,87 (3,06) |
| Mädchen | 1,68 (2,21) | 2,26 (3,26) | 2,26 (3,31) | 2,23 (3,09) | 2,21 (3,54) | 2,24 (3,38) | 1,84 (3,04) | 1,72 (3,23) | 1,24 (2,55) | |
| V6 | Jungen | 1,00 (1,78) | 1,55 (2,23) | 1,65 (2,73) | 1,70 (2,79) | 1,79 (2,96) | 1,94 (3,14) | 1,97 (2,98) | 2,18 (3,24) | 2,02 (3,05) |
| Mädchen | 0,93 (1,64) | 1,51 (2,67) | 1,60 (2,80) | 1,68 (2,74) | 1,68 (2,67) | 1,89 (2,91) | 2,05 (3,25) | 2,00 (3,04) | 1,65 (2,52) |
Quellen
- Davignon A, Rautaharju P, Boisselle E, et al. Normal ECG standards for infants and children. Pediatr Cardiol. 1979/1980;1(2):123-131.
- Rijnbeek PR, Witsenburg M, Schrama E, Hess J, Kors JA. New normal limits for the paediatric electrocardiogram. Eur Heart J. 2001;22(8):702-711.